ABD Yüksek Mahkemesi, Başkan Donald Trump’ın 1977 tarihli Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası’na (IEEPA) dayanarak uygulamaya koyduğu kapsamlı gümrük tarifelerini iptal etti. Mahkeme, cuma günü aldığı 6’ya 3 oy çokluğundaki kararla, Trump’ın bu yasayı kullanarak tek taraflı şekilde ithalat vergileri getirmesinin yetki sınırlarını aştığına hükmetti.
Kararı kaleme alan Yüksek Mahkeme Başkanı John Roberts, daha önceki bir Yüksek Mahkeme içtihadına atıf yaparak, “Başkan, olağanüstü yetki iddiasını haklı göstermek için Kongre’den açık bir yetkilendirme göstermek zorundadır. Bunu yapamamıştır” ifadelerini kullandı.
Trump, ithal ürünlere uygulanan vergileri, ikinci başkanlık döneminin başından itibaren ekonomi ve dış politikanın temel araçlarından biri haline getirmişti. Bu tarifeler, birçok ticaret ortağını karşı karşıya getiren ve küresel piyasalarda belirsizliğe yol açan bir ticaret savaşının merkezinde yer aldı.
Dava, tarifelerden etkilenen şirketler ile çoğu Demokrat yönetim altında bulunan 12 ABD eyaletinin açtığı hukuki başvurular sonucunda Yüksek Mahkeme’ye taşındı. Alt mahkemenin Trump aleyhine verdiği karar, Yüksek Mahkeme tarafından da onanmış oldu.
ABD Anayasası, vergi ve gümrük tarifesi koyma yetkisini Kongre’ye veriyor. Ancak Trump, Kongre onayı olmaksızın, IEEPA’yı kullanarak neredeyse tüm ticaret ortaklarına yönelik tarifeler uygulamıştı. IEEPA, başkana ulusal acil durumlarda ticareti düzenleme yetkisi tanıyor; ancak yasa metninde tarifelere açık bir atıf bulunmuyor.
Trump, IEEPA’yı bu amaçla kullanan ilk ABD başkanı olmuştu. Daha önce yasa, genellikle düşman ülkelere yaptırım uygulanması veya varlıkların dondurulması gibi adımlar için kullanılmıştı.
Trump yönetimi, söz konusu tarifelerin önümüzdeki on yılda ABD’ye trilyonlarca dolar gelir sağlayacağını savunuyordu. Hükümet, 14 Aralık’tan bu yana tahsil edilen tarife gelirlerine ilişkin güncel veri paylaşmadı. Ancak Penn-Wharton Bütçe Modeli ekonomistlerine göre, IEEPA kapsamında toplanan gümrük vergileri 175 milyar doları aştı. Mahkeme kararı doğrultusunda bu tutarın iade edilmesi gerekebileceği belirtiliyor.
ABD Kongre Bütçe Ofisi ise mevcut tüm tarifelerin yürürlükte kalması halinde, yıllık yaklaşık 300 milyar dolarlık gelir öngörüyordu. Hazine Bakanlığı verilerine göre, 30 Eylül’de sona eren 2025 mali yılında net gümrük vergisi gelirleri 195 milyar dolar ile rekor seviyeye ulaştı.
Yüksek Mahkeme’nin kasım ayında davayı ele almasının ardından Trump, olası bir aleyhte karar durumunda “ikinci bir oyun planı” geliştireceklerini söylemişti. Hazine Bakanı Scott Bessent ve diğer yönetim yetkilileri, tarifeleri korumak için ulusal güvenliği tehdit eden ithalata veya haksız ticaret uygulamalarına karşı misilleme yapılmasına izin veren başka yasal dayanakların devreye sokulabileceğini ifade etti.
Ancak uzmanlara göre, bu alternatifler Trump’ın IEEPA sayesinde elde ettiği hızlı ve kapsamlı tarife uygulama esnekliğini sağlamayabilir.
Trump, tarifeleri yalnızca ticari değil, siyasi bir baskı aracı olarak da kullandı. Çin, Kanada ve Meksika’ya yönelik tarifeler, fentanil kaçakçılığı ve uyuşturucu ticareti gerekçesiyle “ulusal acil durum” ilan edilerek uygulanmıştı. Ayrıca Brezilya, Hindistan ve Kanada gibi ülkelerle yaşanan siyasi gerilimlerde de tarifeler bir koz olarak öne çıktı.
Bu yaklaşım, ABD’nin geleneksel müttefikleri dahil olmak üzere birçok ülkeyle ilişkilerin gerilmesine yol açtı.
Yüksek Mahkeme önüne gelen davalar üç ayrı hukuki süreçten oluştu. Washington merkezli Federal Temyiz Mahkemesi, bir davada ithalat yapan beş küçük işletmeyi, diğerinde ise Arizona’dan Vermont’a kadar uzanan 12 eyaleti haklı bulmuştu. Ayrı bir dosyada ise federal bir yargıç, aile şirketi olan Learning Resources lehine karar vermişti.
